Helsinki groeit. En transformeert zichzelf, in snel tempo, maar zonder agressie. Dat kan, er is plaats genoeg voor uitbreiding, in de breedte en in de hoogte. Enkele jaren geleden zijn de havenactiviteiten verplaatst van het centrum naar een nieuwe, ultramoderne haven aan de rand. Op de vrijgekomen, plat gebulldozerde grond wordt gebouwd aan ambitieuze projecten. Parken, sportinfrastructuur en woningen voor tienduizenden nieuwe burgers: Helsinki is op dit moment het grootste bouwterrein van Europa.
...

Helsinki groeit. En transformeert zichzelf, in snel tempo, maar zonder agressie. Dat kan, er is plaats genoeg voor uitbreiding, in de breedte en in de hoogte. Enkele jaren geleden zijn de havenactiviteiten verplaatst van het centrum naar een nieuwe, ultramoderne haven aan de rand. Op de vrijgekomen, plat gebulldozerde grond wordt gebouwd aan ambitieuze projecten. Parken, sportinfrastructuur en woningen voor tienduizenden nieuwe burgers: Helsinki is op dit moment het grootste bouwterrein van Europa. De toekomst van de minimetropool met een half miljoen inwoners is netjes afgebakend. De stadsgrenzen liggen vast en de stad groeit binnen haar eigen limieten. Dat is terzelfder tijd fascinerend en zeldzaam in Europa (een vergelijkbaar inbreidingsproject, op kleinere schaal, is de buurt van het Eilandje in Antwerpen). Het centrum is van zakdoekformaat. Je fietst of stapt overal naartoe. Een 'buitenwijk' ligt soms op niet meer dan vijf minuten stappen van de stadskern. Zoals Töölönlahti, dat om de hoek ligt van een aantal gebouwen met icoonwaarde : het parlement, het Centraal Station (een meesterwerk van architect Eliel Saarinen) en de Finlandia Hal (van Alvar Aalto). Het voormalige rangeerterrein van de nationale spoorwegen is al gedeeltelijk ingepalmd, onder meer door een museum van sterarchitect Steven Holl en een gloednieuw concertauditorium. "Maar er is dus nog wel wat plaats", zegt het jonge blonde parlementslid Lasse Männistö (hij is 29), tevens voorzitter van de planningcommissie van Helsinki. "In Töölönlahti zijn de bouwregels zeer strikt. De commissie verkiest hier prestigieuze projecten. Hoofdkantoren van grote bedrijven, een nieuwe centrale bibliotheek, culturele voorzieningen. Voor elke kavel wordt een wedstrijd uitgeschreven. Dit is een van de laatste onbebouwde plekken in het hart van Helsinki, een uitdaging. Waar willen we naartoe met de stad ? We kunnen het ons niet veroorloven om slechte beslissingen te nemen." De Finnen geven graag het goede voorbeeld. Männistö, die zich politiek ter rechterzijde opstelt ("Maar ik ben wel voor het homohuwelijk"), verplaatst zich hoofdzakelijk met de fiets en het openbaar vervoer. Hij heeft geen auto. "Die heb je in een stad echt niet nodig." Naar Jätkäsaari, een van de afgevoerde containerhavens, gaan we nochtans met de taxi (de nieuwe sneltramlijn moet nog worden aangelegd). De rit duurt nog geen tien minuten. We stappen uit in een enorm niemandsland : lange rijen vrachtwagens, enkele meeuwen, en in de verre verte de Baltische Zee. Hier en daar rijzen, heel voorzichtig, al enkele gebouwen uit de grond. "Op deze plek willen we aan een stad van de eenentwintigste eeuw bouwen : stedelijker, dichter bebouwd, vol leven." Een van de eerste projecten in Jätkässari is het door het instituut Sitra ontwikkelde Low2No, een milieuneutraal, low-carbon, zero-emission, superduurzaam gebouwencomplex. 's Anderendaags bezoeken we Kalasatama, een gigantisch braakland in de schaduw van een bevallige (en beschermde) elektriciteitscentrale uit de vroege jaren zeventig. In tegenstelling tot Jätkäsaari, waar enkel vrachtwagenspotters zich eventueel wat kunnen amuseren, heeft Kalasatama een tussentijdse bestemming gekregen. Als een alternatieve, min of meer geïmproviseerde activiteitenzone. Er is een muur voor taggers en een door skaters zelf ontworpen ramp. 's Zomers wordt er getuinierd en opgetreden. Er zijn dan efemere cafés, workshops, het Flow Festival. Tijdens onze wandeling in het halfduister kruisen we twee skaters onderweg naar huis, en een koppel graffitispuiters. Architecte Hella Hernberg deed als studente onderzoek naar het tijdelijk gebruik van ruimte in Berlijn. Terug in Helsinki werkte ze met het bureau Part aan een stedelijke strategie voor Kalasatama. "De zone wordt in de toekomst herontwikkeld, maar dat is een proces van jaren. Wat doe je ondertussen met zo'n plek ? Kalasatama was altijd onbekend, min of meer verboden terrein. Niemand kwam daar, tenzij de havenwerkers." Hernberg en haar collega's enquêteerden bij de bevolking en formuleerden vervolgens een aantal voorstellen, waarvan enkele werden uitgevoerd. "We wilden langs een van de kades een stadsstrand aanleggen. Maar de bureaucratie zag dat niet zitten : 'Wat ga je doen als iemand écht in het water duikt ?' We kregen de toestemming om een laagje zand te strooien, maar we mochten het geen strand noemen en we moesten er een hek omheen zetten. Kalasatama wordt omringd door kilometers kust. Ons stukje strand was het enige met een omheining. Absurd, toch ?" Hernberg ontwerpt lampen, blogt over Helsinki, en werkt aan een boek over lokale burgerinitiatieven, Helsinki Beyond Dreams. Ze noemt als voorbeelden de Restaurant Days die vorig jaar drie keer plaatsvonden (iedereen die dat wil, mag op zo'n dag 'restaurantje spelen', zie p.42), en een online tijdsbank, waarmee mensen diensten uitwisselen (van klusjes tot massages) en elkaar betalen met tijdskrediet. "Vorige zomer hebben enkele meisjes in Kalasatama een steenoven gebouwd. Je kon online baktijd reserveren." Dat soort ideeën past perfect in het concept achter World Design Capital. "Kalasatama", zegt Hella Hernberg, "is apart omdat het stadsbestuur in dat specifieke geval openstaat voor ideeën, actief meewerkt. Het is niet louter een burgerinitiatief, en dat is nieuw. Ik denk dat de overheid begrepen heeft dat dit soort initiatieven positief kunnen zijn voor het imago van een wijk." Pekka Sauri is vorig jaar begonnen aan zijn tweede mandaat als viceburgemeester van Helsinki, een soort schepenambt, bevoegd voor openbare werken en milieuzaken. Hij is TheBoss, suggereert de koffiemok op zijn bureau in het stadhuis. "Het is een opwindende periode," zegt Sauri, "omdat je zelden de kans krijgt volledige wijken opnieuw uit te vinden. We creëren woningen voor dertigduizend mensen. Ik hoop dat we daarmee een eind maken aan de stadsvlucht. Jonge gezinnen met kinderen blijven vluchten naar de rand. Maar ze komen wel met de auto in Helsinki werken. Wij willen dat ze zich thuis voelen ín het centrum." "Deze week moet de planningcommissie beslissen of er torens worden toegelaten in Helsinki", zegt Sauri, die lid is van de Groenen. "Ik ben voor, hoogbouw is verkiesbaar vanuit ecologisch standpunt." De storingen in de skyline zijn op dit moment op één hand te tellen (enkele kerken, een televisietoren, het uitkijkplatform van het Olympisch Stadion uit 1940), en dat blijft zo : de witte kathedraal van Helsinki zal ook in de toekomst de horizon domineren. Het historische centrum wordt van wolkenkrabbers gespaard. Maar het eigenlijke, feitelijke centrum verschuift. "Dat is een historisch feit", zegt Heikki Mäntymäki, woordvoerder van de planningcommissie, en hij wijst naar een uitvergrote luchtfoto. "Helsinki schuift al sinds de negentiende eeuw langzaam oostwaarts." En in dat oosten daagt dus binnenkort, als de commissie het wil, een verticaler stedelijk landschap. Vorige zomer werd Helsinki al uitgeroepen tot 's werelds meest leefbare stad in een fel opgemerkte enquête van het Britse tijdschrift Monocle. Helsinki is een perfect aangename, uiterst leefbare stad. Maar dan toch vooral 's zomers. Daar lijken alle Finnen het over eens. En wij ook. "Het gemoed van de mensen is dan heel anders", zegt Hella Hernberg. "Er is licht. Het voelt aan als een andere stad. De zomernachten zijn de mooiste van het jaar." We volgen haar naar de oude havenkraan die voor haar bureau staat. Het is halftien 's ochtends, de wind bijt, en de lucht ziet donkergrijs. In feite moet de dag nog beginnen. "'s Winters," zegt Hernberg, "blijven we liever thuis." "Ach, ach", grijnst Pekka Sauri in zijn bureau aan het andere eind van de stad. "Ik vind dat grisaille best romantisch. Sneeuw kost de stad handenvol geld. Vorige winter was uitzonderlijk. Een crisismoment, klonk het soms. Maar het leven ging wel gewoon door, zonder noemenswaardige problemen, al vonden sommige burgers het nodig te zeuren dat ze zelf hun auto's van onder de sneeuw moesten uitgraven." Helsinki functioneert, besluit Sauri. De burgers zijn rijk. De trams rijden op tijd. De balans is goed. "Helsinki is een stad die je kunt vertrouwen."DOOR JESSE BROUNS - FOTO'S WOUTER VAN VAERENBERGH"DE BUREAUCRATIE ZAG EEN STADS-STRAND OP DE KADE NIET ZITTEN : 'WAT GA JE DOEN ALS IEMAND ÉCHT IN HET WATER DUIKT ?'" PEKKA SAURI : "WE WILLEN DAT JONGE GEZINNEN ZICH THUIS VOELEN ÍN HET CENTRUM VAN DE STAD."