Is het ancien régime aan een revival toe? We hoeven ons nog niet in een korset te laten snoeren, al is de fascinatie voor Marie Antoinette, it-girl avant la lettre, vandaag erg groot.
In september opent in het Londense V&A een expo over de Franse koningin. Want Marie Antoinette intrigeert. Haar levensverhaal leest als een goed drama: de belangrijkste omwenteling in de Franse geschiedenis, opgesmukt met een dosis glamour, royalty, extravagantie en schandaal, met een onbegrepen modemeisje in de hoofdrol. Bridgerton (of Emily in Paris) voor de geschiedenisliefhebber.
Wat wij over haar weten is veelal het fake news dat haar op de guillotine bracht. Er was de spilzucht (hallo, 300 jurken per jaar), maar zoals wel vaker in tragedies maakte de Oostenrijkse gewoon een slechte start. Ze werd op haar veertiende uitgehuwelijkt door haar moeder – de beruchte Maria Theresia – om de banden aan te halen met Frankrijk.
Eens aan het hof stuitte de tiener op xenofobie, een strenge etiquette en intriges. Dat het acht jaar wachten was op een eerste baby hielp niet. De laster nam een misogyne wending en werd voor waar aangenomen door het volk, aangevuurd door de roddelpers. Marie Antoinette werd beticht van overspel, homoseksualiteit en pedofilie.
Toen de monarchie viel, werd Lodewijk XVI veroordeeld wegens politiek verraad. Marie Antoinette werd pas later berecht, onder de Terreur van Robespierre, die – in lijn met verlicht denker Jean-Jacques Rousseau – pleitte voor traditionele genderrollen. Haar imago strookte niet met dat van een ‘deugdelijke vrouw’. Met de terechtstelling wilde het schrikbewind een voorbeeld stellen, maar het maakte haar nog beroemder.
Cottagecore
Marie Antoinette is een mythische figuur. Al naargelang de verteller is ze een feministisch boegbeeld of ‘Madame Déficit’ – de grote schuldige van Frankrijks financiële problemen. Wie ze echt was, verdween in de vergeetput, samen met veel van haar bezittingen die werden vernietigd als relikwieën van het oude regime.
Wat mode en stijl betreft laat ze wel een grote erfenis na. Zo was ze de enige koningin die haar stempel drukte op het interieur van het paleis. Wat wij kennen als Louis Seize had gerust de Marie Antoinette-stijl mogen heten.
Van haar man kreeg ze in 1774 het Petit Trianon cadeau. Ze zette het kleine slot in Versailles volledig naar haar hand, als een staalkaart van haar persoonlijke stijl, maar ze was ook mee met de tijdgeest. Tijdens de verlichting won het rationele neoclassicisme, gebaseerd op de eenvoud en harmonie van de oudheid, aan relevantie dankzij de opgravingen in Pompeï. Dat komt terug in de typische Louis XVI-meubels of de gedecoreerde houten lambrisering die ze bestelde.
Daarnaast valt er al wat romantiek te detecteren, meesurfend op – hij weer – Rousseaus geïdealiseerde visie van de natuur. Zo was het très branché om het plattelandsleven van de Engelse aristocratie na te bootsen – cottagecore anno 1777. Er kwamen tuinen in Engelse stijl, inclusief glooiende weilanden, beekjes en zelfs een pittoresk dorp (Le Hameau de la Reine) rond een idyllisch meer. Het Trianon werd haar toevluchtsoord waar intimi welkom waren voor picknicks, boottochtjes en verkleedpartijen.
Fruitige pruiken
Marie Antoinette hield van kunst en muziek, maar haar grootste passie was mode. Haar persoonlijke stylist Rose Bertin was de eerste Franse couturier die naam waardig en mocht dankzij haar reputatie ook andere Europese koningshuizen kleden. Mode werd vanaf dan kunst.
Samen met kapper Léonard Autié was Bertin het brein achter de iconische pouf – het kapsel dat in 1774 hoge toppen scheerde. Boven op een gepoederde pièce montée werd een stilleven geplaatst, passend bij een gevoel of speciale gebeurtenis.
Voor haar weelderige japonnen prefereerde Marie Antoinette lichtere modellen, met meer comfort en bewegingsvrijheid. Ze promootte de robe à l’anglaise, die eenvoudiger en eleganter was dan de gebruikelijke zware, gelaagde robe à la française. Het gedempte kleurenpalet moest wijken voor meer avontuurlijke pasteltinten.
De koningin werd door hofschilder Élisabeth Vigée Le Brun ook geportretteerd in een nieuwe snit, de chemise à la reine. Die losse jurk van witte mousseline werd een grote trend en demonstreerde de afkeer van de overdaad van het ancien régime, waar Marie Antoinette ironisch genoeg het symbool van werd. Haar stijl betekende evenwel een trendbreuk aan het hof en ver daarbuiten. Parijs werd tijdens haar bewind dé modehoofdstad.
Never out of fashion
Al onder de Franse keizerin Eugénie (1853) kreeg Marie Antoinette eerherstel, en de French Revival-stijl domineerde meer dan een halve eeuw de architectuur in de VS en het VK. Ook tijdens de art-decoperiode was ze hip, zichtbaar in de kunsten en in de designs van Jeanne Lanvin.
Vandaag blijft de band met mode intact dankzij designers als John Galliano, Vivienne Westwood en Jean Paul Gaultier, en labels als Louis Vuitton, Chanel of Moschino. In juni nog trok Jonathan Anderson naar Le Hameau om teasers te maken voor zijn eerste Dior-show. Ook de sterren van deze tijd eren haar, zoals Madonna op de MTV Video Music Awards van 1990 of Kate Moss en Rihanna in covershoots van het vorige decennium.
Recenter werd ze belichaamd door Kylie Jenner (Harper’s Bazaar, maart 2020) en Taylor Swift (in de videoclip van Bejeweled, 2022). Tijdens een act op de openingsceremonie van de Olympische Spelen van 2024 in Parijs liet de Franse heavymetalgroep Gojira External haar hoofd echter nog eens (virtueel) rollen, nota bene aan de Conciergerie waar ze ooit gevangen zat.
Regisseur Sofia Coppola vatte die tweespalt over Marie Antoinette goed samen nadat haar gelijknamige film in 2006 was uitgejouwd door het Franse publiek op het festival van Cannes. In een interview met The Observer reageerde ze laconiek: ‘Het is heel Frans. Ik denk dat ze daar nog steeds een beladen onderwerp is.’
En, datzelfde jaar in Vogue: ‘Je wordt als oppervlakkig en dom beschouwd als je belangstelling hebt voor mode. Maar ik denk dat je substantieel kunt zijn en toch geïnteresseerd in frivoliteit. Ik vind Marie Antoinette een erg creatief persoon.’ Nu zelfs met een tentoonstelling in het V&A op haar naam.
Marie Antoinette Style, 20/9/25 – 22/3/26, vam.ac.uk/exhibitions/marie-antoinette
