Het beste voornemen dat je dit jaar kunt maken? Meer bewegen. Het nieuwe boek ‘De Beweegreden’ toont aan hoe we de laatste honderd jaar meer zijn gaan zitten door allerlei technologische uitvindingen, waarom dat ons ziek maakt, en wat de indrukwekkende gevolgen zijn als we het tij keren.
Meteen naar de kern van het boek: de laatste honderd jaar nemen we allemaal deel aan een gevaarlijk experiment. Door heel wat technologische uitvindingen, van de auto tot robots die ons gras maaien, zijn we een zittend leven gaan leiden. En dat maakt ons ziek. Want negenennegentig procent van ons DNA komt nog overeen met dat van de jager-verzamelaar en dat vraagt een lijf dat voldoende beweegt.
In België krijgen we gemiddeld op ons 45ste onze eerste, vaak vermijdbare, chronische ziekte. Een generatie geleden was dat nog op 55.
Het goede nieuws: wie inziet dat hij te weinig beweegt, kan dat op elke leeftijd nog bijsturen, met al na enkele weken een duidelijk effect.
Dat is het uitgangspunt van De Beweegreden, het boek van Eline Lievens, professor inspanningsfysiologie, en haar collega Wim Derave, professor fysiologie (allebei UGent). Dankzij het winnen van de Vlaamse PhD Cup, een wedstrijd voor doctoraatsstudenten, leerde Lievens om haar onderzoek helder uit te leggen aan een groot publiek. ‘Veel wetenschappers kicken op moeilijke taal’, lacht ze. ‘Collega Wim en ik wilden het belang van beweging net zo eenvoudig mogelijk uitleggen.’
Die kennis breed verspreiden is in ons land dringend nodig. Vorige maand publiceerde de OESO het rapport ‘Health at a Glance’. Dat was pijnlijk voor België. Wat viel jou op?
Eline Lievens: ‘Veel verontrustende cijfers. We investeren amper 1,8 procent van het gezondheidsbudget in preventie om te voorkomen dat mensen ziek worden, dat is een van de laagste cijfers van alle achtendertig onderzochte landen. In Engeland is dat bijvoorbeeld drie keer meer. In België krijgen we gemiddeld op ons vijfenveertigste onze eerste, vaak vermijdbare, chronische ziekte. Een generatie geleden was dat nog op vijfenvijftig. Intussen slikken we massaal pillen: voor diabetes, depressie, slaap en gewicht.’
We weten allemaal dat sporten gezond is. Hoe komt het dat we het massaal te weinig doen?
Lievens: ‘Een van de oorzaken is volgens mij dat mensen die vandaag leven niet meer weten dat onze fysiologie nog altijd dezelfde is als die van onze jagende voorouders. Net zoals sommige haaien sterven als ze stoppen met zwemmen, moet een mens bewegen om gezond te blijven. Ons lichaam is zo geprogrammeerd. Maar kantoorjobs en apps die onze voeding aan huis bezorgen werden onze nieuwe normaal. Je denkt misschien dat ons lijf zich daar wel aan kan aanpassen, maar dat vraagt miljoenen jaren. De bewegingsreductie heeft ons met andere woorden koud gepakt.’
‘De laatste decennia waren er gelukkig veel studies naar de kracht van bewegen op een gezond leven. Verpletterend is intussen de stapel redenen om meer te bewegen. Daar moeten we mensen opnieuw van overtuigen.’
Beter dan medicatie
Jullie boek legt zo helder uit wat beweging doet met hart, spieren en bloedvaten dat ik om tien uur ’s avonds móést stoppen met lezen en nog een stevige wandeling wou maken.
Lievens: ‘Dat hoorden we van de proeflezers ook. Daarom maakten we intussen ook een luisterboek voor tijdens het wandelen. Zulke reacties zijn fijn om te horen, maar het blijft absurd dat deze kennis zo onbekend is.’
Onze kalenderleeftijd ligt vast. Maar onze biologische leeftijd, zeg maar de leeftijd van onze bloedcellen, kunnen we terugdraaien in de tijd.
‘Wereldwijd voldoet een derde van de volwassenen niet aan de WHO-richtlijn van 2,5 uur beweging per week. Daarom ter motivatie enkele cijfers: voldoende beweging – ook stevig wandelen telt – verlaagt je sterfterisico met veertig procent, geeft je vier extra levensjaren, geeft je drie tot vier keer minder kans om te sterven aan een hart- en vaatziekte, vermindert aanzienlijk het risico op dementie én op de drie meest voorkomende kankers.’
Het boek is opgedeeld in hoofdstukken over onder meer suikerziekte, depressie en kanker. Jullie tonen met indrukwekkende studies aan dat beweging vaak hetzelfde effect heeft op die ziektes als medicatie. Hoe werkt het effect van sporten precies?
Lievens: ‘Bij bewegen gebruik je je spieren. En actieve spieren produceren stofjes die effecten uitlokken in heel wat organen tegelijk, van ons hart tot onze hersenen. Neem nu suikerziekte: we hebben allemaal suiker in ons bloed, dat is ook nodig voor onze hersenen. Maar te veel suiker leidt tot versuikerde organen en diabetes type-2, wat intussen een op de tien Belgen heeft. We weten uit onderzoek dat matig intensief bewegen die suiker letterlijk uit je bloed trekt. Voor prediabetes werkt dat dus even goed als medicatie.’
‘De druk vanuit farmabedrijven om alles in pillen te gieten is enorm. Maar voor wie niet bedlegerig is, is ons advies: beweeg. Ook je hersenen profiteren daarvan: je krijgt betere doorbloeding in de hersenen, een grotere hippocampus, een beter geheugen en een later risico op dementie.’
Na hoofdstuk drie moest ik weer stoppen met lezen omdat jullie aanraden om je bloedwaarden te checken op het Cozo-platform.
Lievens: ‘Je kunt perfect nog kwaaltjesvrij zijn en toch ongezond bloed hebben, wat je door sporten kunt verbeteren. Bij een te hoge cholesterol krijgen we bijvoorbeeld statines voorgeschreven in pilvorm, maar mensen weten niet dat beweging ook werkt als een soort statine. Door te bewegen maken je spieren namelijk enzymen aan die voorkomen dat vetten in het bloed opstapelen. Met andere woorden: je kunt letterlijk weglopen van slechte cholesterolcijfers als je die enzymen laat werken. Dat effect geldt ook voor een te hoge bloeddruk, ook die kan je door meer te bewegen doen dalen.’
Effect op kanker
Jullie Bioklokstudie toont zelfs dat we onze biologische leeftijd kunnen verjongen?
Lievens: ‘Klopt. Onze kalenderleeftijd ligt vast. Maar onze biologische leeftijd, zeg maar de leeftijd van onze bloedcellen, kunnen we terugdraaien in de tijd. We lieten een groep sedentair levende deelnemers zes maanden fietsen. Vooraf maten we hun epigenetische klok. Dat is een methode om via bloed te meten hoe oud je DNA biologisch gezien is. Na zes maanden bleken ze biologisch twee maanden jonger dan bij de start. Hoewel ze op de kalender dus zes maanden ouder waren, was hun biologische leeftijd acht maanden teruggedraaid. Hun bloedvaten waren bovendien 3,5 jaar jonger.’
Door te bewegen maken spieren enzymen aan die voorkomen dat vetten in het bloed opstapelen. Je loopt dus letterlijk weg van slechte cholesterolcijfers.
Vind je het frustrerend dat deze wetenschap niet breder bekend is?
Lievens: ‘Het motiveert me. De laatste decennia zijn er prachtige studies gepubliceerd over het effect van beweging op gezondheid, maar het klopt dat die in ivoren torens blijven hangen. Zelfs geneeskundestudenten krijgen deze inzichten niet in hun opleiding. Dat is gelukkig niet in alle landen zo. In Australië leren kinderen in de lagere school al basisvaardigheden krachttraining met een bezemsteel. Ook inspirerend: in het oude Japan werden artsen betaald om patiënten preventief gezond te houden.’
Ook de effecten van bewegen op kanker zijn opvallend: wie actief is, verlaagt het risico op dertien kankers. Hoe werkt dat?
Lievens: ‘Voor elke kanker treedt er een ander mechanisme in gang. Voldoende beweging zorgt bijvoorbeeld voor een snellere darmtransit, waardoor kankerverwekkende stoffen die we via onze voeding binnenkrijgen minder lang in de darm blijven zitten en de kans op darmkanker verkleint. Borstkanker is dan weer een hormoongevoelige kanker. Vrouwen die veel bewegen, doen hun oestrogeengehalte licht dalen, waardoor er minder hormoon aanwezig is.’
‘In het algemeen verlaagt voldoende activiteit je risico op maag-, slokdarm-, borst-, baarmoeder-, darm- en nierkanker met tien tot veertig procent. In muizenonderzoek zien we al dat genoeg beweging tumorgroei vertraagt. Bovendien geven spieren bij beweging myokines af, stofjes die onder meer kankercellen gaan herkennen en kunnen ‘labelen’. Daardoor kunnen onze ‘natural killer-cellen’ de slechte cellen beter opsporen en vernietigen.’
Geeft het boek mensen geen schuldgevoel? Kanker treft nu eenmaal een op de drie.
Lievens: ‘Het is zeker niet bedoeld als schuldverhaal. Genetica en pech spelen ook mee. Maar beweging is ook tijdens een behandeling cruciaal: het vergroot de kans op herstel en vermindert vermoeidheid, het meest voorkomende neveneffect. Al kun je alleen maar een blokje om wandelen: blijf bewegen. Probeer rustig die cirkel te doorbreken.’
Jullie raden zelfs aan om vóór een kankerbehandeling eerst je conditie wat te versterken.
Lievens: ‘Als dat gaat, zeker. Het principe is: beter in, beter uit. Wie met een goede conditie start, komt er beter door. Tumoren vreten spieren aan. Een kleine kracht- of uithoudingsboost voor je behandeling helpt. Vroeger dachten artsen dat voldoende rusten veiliger was als je ziek bent. Dat klopt niet altijd.’
Goed tegen piekeren
Maakt het uit wát we doen om gezond te blijven?
Lievens: ‘Alle stappen extra maken al een verschil. Trappen oplopen, een sprintje naar de bus, je auto wat verder parkeren. Maar ideaal is een mix van kracht- en uithoudingssporten. Doe iets dat je licht doet zweten, buiten adem brengt, dat is voor iedereen anders. Doe vooral iets wat je plezier geeft.’
Beweging verlaagt ook onze stress, hoe werkt dat?
Lievens: ‘Ons lichaam heeft, vanuit evolutionair standpunt, geleerd om zuinig te zijn met energie. Wie veel beweegt, zal al een groot deel van die energie gebruiken, waardoor er minder overblijft om te stresseren over die belangrijke meeting, of te piekeren over dat lastige gesprek. Er is een sterke link tussen een actieve levensstijl en stress.’
Vorige maand verdubbelde onze regering de btw op fitness- en sportabonnementen, om het gat in de begroting te dichten. Wat vond je daarvan?
Lievens: ‘Onbegrijpelijk. Sport duurder maken betekent alleen dat nog meer mensen ziek zullen worden én dat de gezondheidskosten later ontploffen. Onze focus zit zo fout: we pompen achtennegentig procent van het zorgbudget in zieke mensen en minder dan twee procent in preventie. Terwijl meer dan de helft van de Belgen dagelijks medicatie neemt die vaak vermijdbaar is. Het beleid moet dringend inzetten op gezondheid via beweging, niet op nóg meer pillen of op de drempels die sporten verhogen.’
‘De Beweegreden’ van Eline Lievens en Wim Derave is uitgegeven bij Academia Press, € 25,99. Academiapress.be
Meer lezen:
