Uit wereldwijd onderzoek blijkt dat jongeren minstens even bedachtzaam zijn in het naleven van de coronamaatregelen als ouderen. De jeugd ervaart zelfs meer stress en is bereid om een hoger percentage van hun loon op te geven om de pandemie in te perken. Toch zijn zij het die vaak de grote schuldvinger krijgen tijdens deze crisis. 'Al sinds mensenheugenis duiden we graag zondebokken aan.' Sociaal-psychologen en Toegepaste Psychologie-docenten aan de Antwerpse Thomas More, Griet Van Vaerenbergh en Tim Vanhoomissen, geven hun kanttekening bij de getuigenissen van drie jongeren die het eeuwenoude cliché van de jeugd van tegenwoordig beu zijn.
...

Uit wereldwijd onderzoek blijkt dat jongeren minstens even bedachtzaam zijn in het naleven van de coronamaatregelen als ouderen. De jeugd ervaart zelfs meer stress en is bereid om een hoger percentage van hun loon op te geven om de pandemie in te perken. Toch zijn zij het die vaak de grote schuldvinger krijgen tijdens deze crisis. 'Al sinds mensenheugenis duiden we graag zondebokken aan.' Sociaal-psychologen en Toegepaste Psychologie-docenten aan de Antwerpse Thomas More, Griet Van Vaerenbergh en Tim Vanhoomissen, geven hun kanttekening bij de getuigenissen van drie jongeren die het eeuwenoude cliché van de jeugd van tegenwoordig beu zijn.'Als we naar de cijfers kijken zien we dat er niet per se meer besmettingen zijn onder jongeren', legt Vanhoomissen uit. Toch wordt deze groep geviseerd. En dat is niets nieuws. Zo sprak Socrates in 399 voor Christus al de woorden 'De jeugd van tegenwoordig houdt van luxe, heeft slechte manieren, heeft minachting voor alle gezag en heeft geen eerbied voor ouderdom. Jongeren praten als ze zouden moeten werken. Ze spreken hun ouders voortdurend tegen, kletsen in gezelschap, ze smakken bij het eten, slaan hun benen over elkaar en tiranniseren hun ouders'. Wat Socrates toen al deed, doen we vandaag nog steeds. 'We zoeken een zondebok. Scapegoating houdt in dat we de schuld aan iemand anders toewijzen. Vaak zijn dat groepen; meestal minderheden tegenover de meerderheidsgroep waar wij onszelf toe zien behoren.' Vanhoomissen legt uit dat, zolang we een situatie onder controle hebben, de sleutel bij onszelf ligt. 'Vandaar dat we tijdens de eerste lockdown minder aan scapegoating deden. We dachten dat als we thuis bleven, we het virus zouden verslaan. Niet dus. We verloren de controle en zochten een entiteit om als oorzaak te kunnen aanwijzen.' Volgens Van Vaerenbergh heeft dit vingerwijzen ook te maken met wat men in de sociale psychologie het 'actor-observatoreffect' noemt. 'Als ikzelf in de fout ga, dan ligt het aan de omstandigheden. Als iemand anders in de fout gaat, is dat omdat ze onachtzaam zijn en/of het slecht bedoelen.' Op die manier hoeven we niet naar onszelf te kijken, ons schuldig te voelen en hier naar te handelen. We zijn de controle kwijt en een zondebok moet gezocht. Die vinden vandaag heel wat mensen in de jeugd van tegenwoordig. Hoe ze die erg diverse groep mensen bundelen en viseren, is het resultaat van sociale categorisatie. 'Mensen groeperen om het overzicht te houden. Nu maken we dus de verdeling tussen jong en oud.' De ingroup (hier: ouderen) zoekt een zondebok die niet tot de eigen categorie behoort; de outgroup (hier: jongeren).' Eender welke outgroup kan hier overigens slachtoffer van worden. 'Zo hoorden we ook al dat het de allochtonen zijn die de coronacrisis in stand houden.' Dan heb je ook nog het gevoel van bedreiging, vult Vanhoomissen aan: 'Volwassenen zien jongeren klaarstaan om hun rol in te nemen in de maatschappij, wat betekent dat die van henzelf minder belangrijk wordt. Dat vormt een bedreiging voor ons zelfbeeld. Die proberen we te verkleinen door de nadruk te leggen op het niet voldoende competent zijn van jongeren.' Conclusie: jongeren zijn niet in staat om de coronamaatregelen goed op te volgen en dus zijn tegenvallende coronacijfers hun schuld.Schuldgevoel (aangepraat krijgen) kan een sociale functie hebben. 'Vanuit onze evolutionaire geschiedenis is het belangrijk dat de omgeving je accepteert. Veroorzaak je iets pijnlijks voor iemand anders, dan zorgt schuldgevoel ervoor dat we ons opnieuw gedragen volgens de opgelegde norm.' Maar, volgens Van Vaerenbergh heeft schuldgevoel ook een keerzijde. 'Omdat onze focus veel meer op emoties zoals frustratie en schuld ligt, wordt ons denkproces geblokkeerd en blijven we op het niveau van negativiteit hangen.' Je denkt dus maar beter twee keer na voor je beschuldigingen uit.Volgens Van Vaerenbergh moeten we het vingerwijzen voorbij om bruggen te kunnen bouwen. 'Je hebt op elk moment de keuze: geef ik iemand anders de schuld of kijk ik naar mezelf en onderneem ik actie?' Het is intussen duidelijk wat de meest constructieve manier van werken is, maar minder hoe je dat dan juist aanpakt. Voor mensen die neigen naar het zoeken van een zondebok geeft Van Vaerenbergh enkele tips: 'Stop met vingerwijzen. Draag en deel de verantwoordelijkheid. Stap af van de slachtofferrol. Toon compassie. Vraag je af waarom anderen doen zoals ze doen.' Hier komt de contacthypothese om de hoek kijken. 'Conflicten tussen groepen verminderen zodra er positief contact gelegd wordt. Luister naar elkaar, ga na wat de ene groep vindt kunnen en wat niet.'Uiteindelijk pleiten beiden voor een verandering van de sociale categorisatie. 'Verdeel niet langer in jong en oud. Zoek een hogere-orde-categorie waar beide groepen deel van uitmaken. We behoren met z'n allen tot de categorie 'mens'. Creëer daarbij een gemeenschappelijke 'vijand', het coronavirus, dat we met z'n allen willen verslaan. Het (terug)vinden van de solidariteit maakt dat we allemaal samen als winnaars uit de strijd komen.'.