Van vreemd klinkende additieven tot ethisch bedenkelijke productiemethoden: er is veel waarvan de voedingssector hoopt dat de consument het niet te weten komt. Afgelopen jaar werden echter heel wat tipjes van de sluier opgeheven. Of het nu undercover gemaakte filmpjes met dieren als ongelukkige hoofdrolspelers of bestrijdingsmiddelen in de landbouw betrof: bijna elke maand stond er wel een nieuw schandaal(tje) klaar. Hoe komt het dat we op een jaar tijd zoveel te verwerken kregen? En kunnen we 2018 met een gerust hart tegemoet?
...

Van vreemd klinkende additieven tot ethisch bedenkelijke productiemethoden: er is veel waarvan de voedingssector hoopt dat de consument het niet te weten komt. Afgelopen jaar werden echter heel wat tipjes van de sluier opgeheven. Of het nu undercover gemaakte filmpjes met dieren als ongelukkige hoofdrolspelers of bestrijdingsmiddelen in de landbouw betrof: bijna elke maand stond er wel een nieuw schandaal(tje) klaar. Hoe komt het dat we op een jaar tijd zoveel te verwerken kregen? En kunnen we 2018 met een gerust hart tegemoet? Het zou geruststellend zijn om te lezen dat het doorgedreven controles waren die aan de grondslag lagen van de onthullingen van de afgelopen voedselschandalen, maar helaas maakten de officiële instanties in 2017 niet echt een goede beurt. Zolang de volksgezondheid niet in het gevaar kwam, werden schandalen regelmatig afgedaan als paniekzaaierij. Tegen glyfosaat? Dan ben je een keuterboerke dat zich verliest in emoties. Ongerust over dierenwelzijn? Nergens voor nodig, er zijn strikte regels. At je een eitje minder? Volledig nutteloos, klonk het, want de hoeveelheden fipronil leverden geen acuut gevaar op voor de gezondheid. Ga maar na: in nagenoeg elk debat over voeding werd de partij die bestaande normen in vraag stelde, weggezet als overbezorgd. Hoewel de officiële verklaring voor de erg beperkte communicatie tijdens de fipronilcrisis vanuit het Federaal Agentschap voor Voedselveiligheid (FAVV) luidde dat er een gerechtelijk onderzoek liep, wou het agentschap ook geen paniek zaaien. Of het dat deed ter bescherming voor de consument of om de landbouwsector in te dekken - het FAVV valt onder bevoegdheid van minister van Landbouw Denis Ducarme (MR) -, is nog maar de vraag. Het was echter net dat stilzwijgen dat de argwaan voedde - zeker toen plots toch een aantal eieren werden teruggeroepen - en een hele sector lam legde. Wat aanvankelijk een beheersbaar schandaaltje leek, evolueerde in talloze verspilde eieren, miljoenen 'geruimde' kippen en boeren die rekenden op staatssteun om de crisis te overleven. En dat terwijl rechtschapen kippenboeren enkele jaren geleden al wantrouwig keken naar 'wondermiddel' van Chickfriend. Om daar achter te komen, waren niet eens diepgravende controles nodig, want hun twijfels stonden gewoon te lezen op internetfora. Konden we meer rekenen op onze officiële controlemechanismen voor de crisissen die te maken hadden met dierenwelzijn? Helaas. Zelfs de dienst Dierenwelzijn leek amper om dierenwelzijn te geven. Dat zei woordvoerster Brigitte Borgmans niet met zoveel woorden, maar het schemerde wel door toen bleek dat de dienst al lang voor het beruchte filmpje van Animal Rights wist van de wanpraktijken in het slachthuis van Tielt en toch geen concrete actie had ondernomen. Op de vraag of dergelijke praktijken momenteel ook in een ander slachthuis zouden kunnen gebeuren, kwam alleen 'We hopen van niet'. De waarheid is dat ons huidig systeem erg leunt op zelfcontrole: voeding producerende of verwerkende bedrijven moeten voor een groot deel zelf nagaan of ze volgens de regels werken. Ook wanneer een bedrijf een nieuwe stof (of het nu een additief of een bestrijdingsmiddel is) in de verkoop wil brengen, moet het zelf onderzoek doen naar eventuele schadelijke effecten. Vervolgens beslist een aparte commissie wel of de stof toegelaten wordt in Europa, maar de eerste input komt dus steevast vanuit het producerend bedrijf. Daarbij is het niet helemaal ondenkbaar dat een bedrijf dat geld verdient aan zijn product dat graag iets mooier presenteert dan het in werkelijkheid is. Dat wantrouwen speelde erg in het glyfosaatdebat. Het werkzame bestanddeel in populaire pesticiden als Roundup was volgens grootste producent Monsanto volkomen veilig, al trokken andere studies dat al in twijfel. Het idee dat het bedrijf weet had van gevaren van glyfosaat maar die ontkende om de miljoenenverkoop niet in het gedrang te brengen, werd nog eens gevoed toen heel wat documenten openbaar gemaakt moesten worden, waaronder een powerpointpresentatie die Monsanto liever geheim had gehouden. Er is weinig te veranderen aan zaken die gebeurd zijn, maar kunnen ze in de toekomst verholpen worden? Hebben we iets geleerd uit 2017 en zal 2018 dan gespaard blijven van voedselschandalen? Op vlak van dierenwelzijn is er de voorbije jaren alleszins al iets in beweging gekomen. Minister Ben Weyts (N-VA) verdubbelde het aantal controleurs en verhoogde het aantal inspecties. De vraag is echter of dat genoeg zal zijn: alle inspecteurs van Vlaanderen passen nog steeds met gemak in een bus. Dieren bleken - zeker tot 2014, toen Weyts de eerste minister van Dierenwelzijn ooit werd - vooral interessant als ze geld in het laatje brengen. Daar knelt meteen het schoentje in de hele voedingssector: het moet geld opbrengen, en liefst zoveel mogelijk. Een mentaliteitsverandering dringt zich op, aldus Jan Eylenbosch, voorzitter van de federatie van de Belgische voedingsindustrie FEVIA. En dat geldt ook voor de consument: 'Mensen kopen vandaag geen voeding meer, ze kopen een prijs, en liefst een zo goedkoop mogelijke. Een beetje gezond verstand aan beide kanten is noodzakelijk.'Daarbij zullen nog heel wat andere inspanningen nodig zijn om alle wanpraktijken voorgoed te bannen. Zo blijven de uitdagingen voor de voedingssector die leiden tot misbruik overeind. Heel wat landbouwers hebben moeite om de touwtjes aan elkaar te knopen en worden zo genoopt de kantjes eraf te rijden. Grote bedrijven blijven zoeken naar middelen om ingrediënten te vervangen door goedkopere equivalenten. Machtige sectoren lobbyen nog steeds op hoog niveau om de beste voorwaarden voor hun industrie uit de brand te slepen. Vervolgens blijft de onverschilligheid ten opzichte van bepaalde thema's groot. Als het over voedsel gaat, gaat het vooral over de veiligheid ervan. Andere zaken die ook belangrijk zijn, zoals de last van de productie op dier of milieu, of de kwaliteit en smaak ervan, worden veel minder serieus genomen. Dat was bijvoorbeeld te zien in het debat over de maaltijden uit rusthuis-, school- of ziekenhuiskeukens. Af en toe worden wel mediagenieke projecten gelanceerd, maar die zijn zelden duurzaam. Tenslotte wordt het bewustzijn over voeding steeds groter bij een breed publiek. Steeds meer mensen willen weten waar hun voedsel vandaan komt en dat noopt de industrie tot meer transparantie. 'Je hebt als bedrijf de verantwoordelijkheid om te weten van waar je producten komen en dat dat degelijk is', aldus Eylenbosch. Grote uitdaging daar wordt zogenaamde 'greenwashing', waarbij een product ecologischer en ethischer lijkt dan het is. Op naar een jaar zonder schandalen? We hopen het met je mee.