Elke mens is een roman

01/12/17 om 13:21 - Bijgewerkt om 14:10

Duizenden foto's bewaren we in de cloud, en de smartphone fungeert meer en meer als een extern geheugen. Tegelijkertijd overwegen steeds meer mensen om hun levensverhaal in een boek te (laten) gieten. Herinneringen, we willen ze koesteren en tastbaar houden. Maar waarom eigenlijk? Wat is het nut? En hoe bewaar je herinneringen in digitale tijden?

Elke mens is een roman

"Je merkt tijdens het schrijven dat het vertrouwen groeit, dat mensen zien dat ze best trots mogen zijn op hun verleden." © Charlotte Peys (www.charlottepeys.be)

Kijk even rond in je huiskamer en tel de voorwerpen die een herinnering oproepen. Die sanseveria doet je aan je ouderlijk huis denken, het fotoalbum voert je terug naar die heerlijke reis in Zuid-Afrika en de sporttrofee maakt je weer trots op de prestaties van je zoon of dochter. Maar vaak hoef je die dingen niet eens te zien om je bepaalde gebeurtenissen en sferen weer voor de geest te halen. Ze zitten immers in ons hoofd. Allemaal en redelijk chaotisch. Een voorbeeld: denk aan 'vakantie'. Misschien denk je aan die reis van vorig jaar of aan de strandvakanties tijdens je jeugd, aan dat vakantielief toen je achttien was of aan de sjaal die je meebracht van Indonesië... Eén woord en er ontstaat een resem aan gedachten, herinneringen, beelden, geluiden, geuren en sferen

SWEET MEMORIES

Foto's en voorwerpen helpen om herinneringen uit die chaotische hoeveelheid data die onze hersenen opslaan weer boven te halen. "Foto's zijn per definitie bedoeld om de herinnering levend te houden", zegt Herman Konings, trendwatcher en psycholoog van opleiding. "Dat we zo aan dat verleden hechten heeft te maken met nostalgie. Mijn grootmoeder zong ook al 'My Sarie Marais', een liedje uit haar jeugd. Nostalgie is er altijd geweest, voor elke generatie." En neen, het is niet alleen iets van oude mensen. "Twintigers en dertigers verlangen terug naar de jaren negentig toen het internet nog volop uit pixels bestond, en delen nu gif-jes. Waarom die periode? Omdat ze toen nog vrolijke toekomstbeelden hadden en nog niet geconfronteerd waren met de nuchtere realiteit van werk, gezin en stress. De gaten tussen die hoopvolle verwachtingen en de realiteit vullen we op met 'sweet memories'. Heel vaak vinden we die in onze jeugd, toen we nog niet wisten hoe het leven werkelijk in elkaar zit. Dat werkt troostend in tijden van angst, onzekerheid en twijfel."

HOUVAST

Toch is dit niet de enige reden waarom we het verleden tastbaar houden. Meer dan ooit beseffen we dat we langer leven maar ook dat ons geheugen aftakelt en ons wellicht ooit helemaal in de steek zal laten. "Zo'n dertig jaar geleden was dit nog geen punt", stelt Konings vast. "Vandaag wel. Voor veel jonge mensen vormen dementie en alzheimer een reële dreiging. Lichamelijk langer leven, maar ons geheugen verliezen: dat is een ramp! En dus gaan mensen die herinneringen ook bijhouden uit een soort van voorzorg: ik wil ze voor later, zodat ik geholpen kan worden in het zoeken naar mijn geschiedenis. Neurologen en neuropsychologen beamen het: als je herinneringen levend kan maken met foto's en video's, dan train je het langetermijngeheugen, je vergemakkelijkt de toegang tot het eigen verleden en je prikkelt de verbeelding."

KWETSBARE FOTO'S

Daarbij maken we vandaag dankbaar gebruik van de beschikbare technologie. Vijftig jaar geleden werden er maar mondjesmaat foto's gemaakt en slechts enkelingen hadden een filmcamera. Vandaag maken we foto's en filmpjes met de smartphone, we delen ze via whatsapp of andere kanalen en slaan ze op in de cloud. "Veel mensen hebben zelfs geen fototoestel meer", merkt Ann Deckers op. Als Hoofd Collectie - Restauratie & Conservatie van het fotomuseum FoMu in Anwerpen vraagt ze zich af wat er op termijn van die duizenden digitale bestanden zal overblijven en - eventueel - in een museumcollectie terecht zal komen. "Dat is heel moeilijk in te schatten, ook al omdat verschillende generaties het anders aanpakken. Ouderen bewaren foto's misschien op de computer, maar maken veel prints. Jongeren werken bijna uitsluitend digitaal, maar herontdekken tegelijk analoge procedés als de polaroid. Ze vinden het tastbare van dat medium plezant."

Dat prints na verloop van tijd verkleuren weten we nog wel. Maar Ann Deckers wijst erop dat ook digitale bestanden kwetsbaar zijn. "Ze zijn vaak niet gemaakt om eeuwig mee te gaan. Computers, cd-roms, smartphones, tablets, usb-sticks... Hoeveel bewaren mensen niet op dergelijke dragers, zonder te beseffen dat ze het ooit kunnen kwijtspelen? Bovendien verandert de technologie, waardoor je binnen twintig, dertig jaar sommige fotobestanden misschien niet meer kan openen. Prints maken van je dierbaarste foto's is daarom nog niet zo'n slecht idee."

VELE STUKJES, ÉÉN PUZZEL

Verschillende kopieën bewaren op verschillende dragers ligt voor de hand. De cloud, een externe harde schijf... "Het prettige aan de cloud is dat dit gigantische archief aan visueel/auditief materiaal heel bereikbaar blijft. Via je smartphone of tablet heb je dat in een mum van tijd op je scherm", zegt Herman Konings. "En toch zal je merken dat een foto vaak veel sterker werkt dan een video waarop je de reële gebeurtenis ziet. Precies omdat een foto storytelling toelaat: je kan er je eigen, sterk gekleurde geschiedenis bij vertellen. Elk verhaal over iets van dertig of veertig jaar geleden is zeer sterk positief gekleurd. Ook al was het destijds een leuke ervaring, de realiteit was vaak stroever, beperkter en beknopter dan in jouw beleving. En natuurlijk is het prettig om daaraan terug te denken, je wordt er goedgezind van. Zelfbedrog is een overlevingsstrategie: we hebben het nodig om recht te blijven in barre tijden."

Storytelling is niet alleen belangrijk om herinneringen levend te houden. Van oudsher hebben mensen verhalen verteld en van generatie op generatie doorgegeven. "Het is een beetje als met de wereldgeschiedenis", zegt Martin Heylen, televisiemaker en verhalenverteller. "Je begrijpt veel beter wat er nu aan het gebeuren is als je de geschiedenis kent. De recente wereldgeschiedenis en de oude wereldgeschiedenis. Hetzelfde geldt voor een mensenleven. Dat was bijvoorbeeld heel duidelijk in mijn programma 'Heylen en de herkomst': door terug te gaan naar de roots, zag je puzzelstukjes op hun plaats vallen."

"Als je weet wat je familiegeschiedenis is, dan kun je jezelf veel beter begrijpen", beaamt Sara Engels, levensverhaalschrijver en coördinator Mijn Boek - Narratieve Zorg bij Zorgbedrijf Antwerpen. "En daarin vind je de kracht om nieuwe uitdagingen aan te gaan of keuzes te maken." Met het project 'Mijn Boek' moedigt Zorgbedrijf Antwerpen mensen aan om hun verhaal te vertellen en neer te schrijven. Sommigen werken met een professionele schrijver om dat levensboek gestalte te geven, anderen voelen er meer voor om zelf aan de slag te gaan met een invulboek.

HET ZIT IN DE FAMILIE

Je levensverhaal vertellen is veel meer dan zomaar een herinnering levend houden. "Herinneringen neerschrijven heeft een nog grotere waarde dan gewoon archiveren", meent Martin Heylen. "Wie gaat schrijven, brengt orde in de chaos." "Voor zo'n levensverhaal gaan we dieper graven", vertelt Sara Engels, die dagelijks levensverhalen optekent. "Wat betekende die gebeurtenis voor jou? Had het invloed op wie je bent als mens, op je verdere leven? Door betekenis te geven aan herinneringen leg je verbanden tussen bepaalde gebeurtenissen, je gaat de rode draad zien die door je leven loopt. En dan gaat er vaak bijna letterlijk een lichtje branden: nu begrijp ik waarom ik toen dit of dat deed. Je ziet het vertrouwen groeien, omdat mensen ontdekken dat ze best trots mogen zijn om wat ze in hun leven hebben verwezenlijkt."

Werken met een professionele schrijver is echter niet voor iedereen. Daarom ontwikkelde Zorgbedrijf Antwerpen ook een invulboek, zodat wie wil, zelf aan de slag kan. "Heel wat mensen willen zelf schrijven. Zo'n invulboek kan je in je eigen tempo doen en het biedt tegelijk structuur, zodat je jezelf niet verliest in de veelheid van verhalen. Anderzijds heeft het ook beperkingen. Zo staat er een hoofdstuk in over kinderen, maar als je geen kinderen hebt en dat is geen bewuste keuze, kan dat pijnlijk zijn. Daarom zitten we nu al te denken aan een digitaal platform, dat veel dynamischer en flexibeler is en waar misschien verschillende mensen aan een familieverhaal kunnen werken."

Het werkelijk neerpennen of bundelen tot een boek heeft een aantal voordelen. Engels: "Je hebt sowieso meer exemplaren, dus het kan rondgaan in de familie, die dan op haar beurt dingen ontdekt over de persoon in het boek én over zichzelf. Velen herkennen bijvoorbeeld bepaalde karaktertrekken." En denk nu vooral niet: ik heb niets te vertellen. "Elke mens is een roman", betoogt Heylen. "Elke mens is interessant, elke mens heeft een verhaal. Daar durf ik mijn hand voor in het vuur te steken."

MEER INFO OVER HET PROJECT 'MIJN BOEK': http://mijnboek.zorgbedrijf.antwerpen.be.

Door Hilde Verbiest - Illustratie Charlotte Peys (www.charlottepeys.be)

Onze partners