Verwondering over zand en klei

14/07/17 om 09:44 - Bijgewerkt om 09:42

"Als wij een strand zien, dan zien we een goudmijn." Het Nederlandse ontwerpersduo achter Atelier NL onderzoekt al jaren hoe het simpele aarde kan omzetten in verf en in gebruiksvoorwerpen. Hun credo? "Think global, dig local." Nest-medewerkster Leen Creve ging met hen op stap in Hasselt. Op zoek naar goud.

Verwondering over zand en klei

Gele laarzen en een gele regenjas. Als ik aankom in het Hasseltse kunstencentrum Z33 zie ik meteen wie Nadine Sterk is. Zij zal vandaag een workshop geven met als titel Earth Paint. In de aankondiging stond te lezen: "Leer hoe je via een eeuwenoude methode verf kan maken van ruwe klei en zand van een specifieke plek. Samen met Atelier NL stel je het specifieke 'kleurenpalet van Hasselt' samen en verander je lokale aarde in bruikbare verf." Dat gaan we de komende uren doen. De workshop zit vol.

MEER DAN 50 TINTEN GROND

Ik zag het werk van Atelier NL voor het eerst op een expo in Milaan. Er stonden zes kopjes op een rij, verschillend van grootte en kleur. Ze waren gemaakt met klei en zand van verschillende plekken in Nederland. 'Atelier NL' stond er op het naamplaatje. Die NL, weet ik nu pas, staat niet voor Nederland, maar voor Nadine Sterk en Lonny Van Ryswyck.

De twee ontwerpers leerden elkaar kennen aan de Design Academy in Eindhoven. Tijdens een stage in Zuid-Amerika gingen ze met dorpsbewoners op zoek naar de juiste klei voor hun keramiek. Die vonden ze op een precieze plek ver weg in een bos. "Dat leidde tot een specifiek product dat nergens anders gemaakt kon worden. Het deed ons de vraag stellen: wat is er mogelijk met zand en klei van Nederland?"

Lonny en Nadine begonnen te graven en emmers te vullen. Ze bedachten machines om zand te zeven, te malen en te drogen. Ze werden uitgenodigd om de Noordoostpolder te exploreren. Ze maakten een landkaart aan de muur met tegeltjes van elke kavel, om de diversiteit aan grond te tonen. "De rode tegels, daar werd bos aangeplant, want de grond was te zwaar om te bewerken. De gele zanderige tegels, daar vind je bloembollen en koeien. Bruinachtige tegels wijzen op zware, vettige kleigrond, met uien en wortels. Zo kan je het hele gebied aflezen. De boeren weten goed wat er op hun gronden kan groeien. Zij hebben de meeste kennis." En dus fotografeerden Lonny en Nadine die boeren ook. "De emmer klei die we daar uitgroeven, kreeg op die manier een identiteit." Het hele project werd aangekocht door het Stedelijk Museum van 's Hertogenbosch.

EEN VAAS VAN ZOUT

In 2015 maakten Nadine en Lonny hun eerste glas-serie, in hun eigen glasoven, met zand van een strand vlak bij Den Haag. En het Centrum Beeldende Kunst Groningen nodigde hen uit om met zout aan de slag te gaan. Ze presenteerden de Zoutvaas in het Van Abbemuseum in Eindhoven.

Nadine Sterk wijst ons tijdens de workshop op de kleur- en textuurverschillen in de aarde die we een meter diep uitgraven, op een lijn leggen, in zakjes stoppen en labelen. Daarna kan het drogen beginnen.

Nadine Sterk wijst ons tijdens de workshop op de kleur- en textuurverschillen in de aarde die we een meter diep uitgraven, op een lijn leggen, in zakjes stoppen en labelen. Daarna kan het drogen beginnen. © Katrien Orlans

Afgelopen herfst vroeg Z33 aan Nadine en Lonny om eens te komen kijken wat er in Hasselt op te graven valt. Nadat in een eerdere workshop op straat allerlei grondstoffen werden verzameld én in kaart gebracht, stuurden ze een medewerker uit om in en rond de stad zandstalen te nemen. Hij vond extreem wit zand, puur kleizand en alles daartussenin. Dat liet hij drogen en vermaalde hij gedeeltelijk. Het hing in zakjes aan een wand in het kunstencentrum, zodat elke bezoeker de ongelooflijke diversiteit met eigen ogen kon zien. "De mineralen in de grond veroorzaken de chemische reacties tijdens het bakken van keramiek. Hoe meer kalk, hoe geler de keramiek, hoe meer ijzer, hoe roder", weet Nadine. "Geologen weten natuurlijk wat er in de grond zit, maar wij vertalen het. In kopjes, in vazen, in verf. En we leren bij over de geschiedenis van een plek. Ook die van Hasselt, ja."

En dan trekt ze haar knalgele regenjas aan en neemt ze ons mee naar buiten. Net over de Hasseltse Boulevard gaan we met de grondboor aan de slag. Hoe dieper we graven, hoe meer kleurschakeringen. "Hier is de grond kleiiger, hier meer zanderig, zie je?" Nadine laat ons ook graven vlak bij een vijver en in een bos. Per staal worden vier plastic zakjes gevuld. "Zonder labels zijn deze stalen niets waard." Wetenschap en kunst, ze gaan hier hand in hand.

DE KLEUREN VAN VAN GOGH

Verf maken vraagt precisie en geduld, en flink wat trial and error.

Verf maken vraagt precisie en geduld, en flink wat trial and error. © Katrien Orlans

Na het brute buitenwerk mogen we in de warmte van de oude begijnhuisjes aan de slag om verf te maken uit gedroogde en soms al gebakken aarde. Deze oefening maakten Nadine en Lonny zelf voor het eerst toen hen gevraagd werd om een project uit te werken rond schilder Vincent van Gogh. "We vonden het interessant om in zijn geboortedorp zandstalen te nemen en daar verf mee te maken. In totaal leidde het tot 270 kleuren." Er liggen lepels, spatels en druppelaars klaar op de tafel waar wij dat ook eens mogen uitproberen. "Het is een monnikenwerk", weet assistente Desiree. "Dat je gelooft dat je van zand verf kan maken, is een belangrijke reden waarom het ons gelukt is", vindt ze. En ze wil de geheimen vlotjes delen. Maar we mogen de verhoudingen en de stappen niet opschrijven.

Rechts de resultaten van een namiddagje verf maken op staalkaartjes.

Rechts de resultaten van een namiddagje verf maken op staalkaartjes. © Katrien Orlans

We vijzelen, voegen druppel na druppel de verschillende ingrediënten toe. Heel secuur, elke milliliter telt. Ik blijk zelf niet zo geduldig en getalenteerd te zijn, maar uiteindelijk ligt op een kaartje het product van de namiddag: verf in een aardse tint, inderdaad. De buren hebben totaal andere kleuren. Soms dieper, soms vager, soms feller, soms met meer textuur, soms gladder.

Of er ooit een echte verfcollectie uit zal komen, laten Nadine en Lonny niet los. Maar misschien is dat niet hun bedoeling. "De belangrijkste reden waarom wij doen wat we doen, " legde Nadine uit, "is om telkens weer die verbazing te zien. Om via een potje aarde de wereld rond ons op een nieuwe manier te begrijpen."

Tekst Leen Creve

Foto's Katrien Orlans

Onze partners